Narodowe Centrum Badań Jądrowych (NCBJ) i Biblioteka Narodowa łączą siły na rzecz ochrony dziedzictwa narodowego. Naukowcy z NCBJ wykorzystają nowoczesne technologie do zabezpieczenia cennych zbiorów papierowych.

Dyrektor Narodowego Centrum Badań Jądrowych - prof. dr hab. inż. Jakub Kupecki oraz Dyrektor Biblioteki Narodowej - dr Tomasz Makowski, podpisali list intencyjny w sprawie nawiązania współpracy dotyczącej wstępnych badań nad zastosowaniem sterylizacji radiacyjnej wiązką elektronów do dezynfekcji zbiorów bibliotecznych na podłożach papierowych.

To przykład współpracy, w której technologie kojarzone z przyszłością mogą pomóc chronić obiekty historyczne.

Nowe możliwości w ochronie dziedzictwa kulturowego 

Zbiory biblioteczne na podłożach papierowych są szczególnie podatne na niszczące działanie mikroorganizmów, w tym grzybów pleśniowych. Ich dezynfekcja jest więc istotnym elementem ochrony dziedzictwa piśmienniczego.

Dotychczas główną metodą masowej dezynfekcji zbiorów bibliotecznych była fumigacja mieszaninami tlenku etylenu. Stosowanie tego gazu w obszarze ochrony dziedzictwa kulturowego zostało jednak zakazane na mocy Decyzji Wykonawczej Komisji (UE) 2025/1074 z 2 czerwca 2025 r.

W tej sytuacji potrzebne są rozwiązania, które pozwolą skutecznie dezynfekować cenne zbiory, a jednocześnie będą bezpieczne dla ich struktury oraz środowiska.

Jedną z potencjalnych technologii jest sterylizacja radiacyjna wiązką elektronów. Zamiast chemicznego środka dezynfekującego wykorzystuje ona energię promieniowania do eliminacji mikroorganizmów.

Najpierw badania, potem decyzje

Współpraca NCBJ z Biblioteką Narodową będzie miała na tym etapie charakter pilotażowy. Zespoły eksperckie obu instytucji zbadają skuteczność sterylizacji radiacyjnej wobec grzybów pleśniowych oraz sprawdzą, jaki wpływ zastosowanie promieniowania może mieć na właściwości fizyczne papieru. To szczególnie ważne w przypadku ochrony zabytkowych ksiąg, starodruków i rękopisów.

Dziedzictwo narodowe potrzebuje technologii

Współpraca między NCBJ i Biblioteką Narodową jest ważnym krokiem w poszukiwaniu nowych rozwiązań dla ochrony dziedzictwa piśmienniczego Rzeczypospolitej Polskiej.

Jest to szczególnie istotne w obliczu regulacji ograniczających stosowanie szkodliwych dla zdrowia i środowiska chemikaliów, a także nasilających się zmian klimatycznych, które – jak wskazuje Kierownik Zakładu Fizyki i Techniki Akceleracji Cząstek Instytutu Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana Narodowego Centrum Badań Jądrowych prof. dr hab. inż. Sławomir Wronka - stawiają przed instytucjami kultury nowe wyzwania w zakresie ochrony mikrobiologicznej zbiorów:

- Planowane badania mogą stanowić podstawę do opracowania indywidualizowanych procedur sterylizacji/higienizacji dla różnych grup materiałów bibliotecznych. Połączenie diagnostyki, badań fizykochemicznych i mikrobiologicznych oraz kontrolowanego procesu radiacyjnego pozwoli na opracowanie technologii, która nie tylko skutecznie ogranicza czynniki biodeterioracji, ale przede wszystkim respektuje nadrzędny cel konserwatorski — zachowanie oryginalnej struktury, właściwości i wartości historycznej zbiorów Biblioteki Narodowej. 

Nauka i dziedzictwo kulturowe spotykają się tu zatem w jednym celu – aby bezpiecznie zachować dla przyszłych pokoleń to, co jest świadectwem naszej historii i kultury.