Zespół naukowców pod kierownictwem dr Eweliny Miśty-Jakubowskiej z Narodowego Centrum Badań Jądrowych i Instytutu Archeologii UJ przebadał 24 monety z XI-XII wieku. Analiza stosunków izotopów ołowiu pozwoliła wykazać, że srebro w najwcześniejszych monetach Piastów ma sygnaturę izotopową zgodną z rudami ołowiowo-srebrnymi z Wyżyny Śląsko-Krakowskiej.

Badania prowadzono we współpracy Narodowego Centrum Badań Jądrowych (Ewelina Miśta-Jakubowska, Aneta Gójska) z Uniwersytetem Jagiellońskim, Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetem Śląskim w Katowicach, Instytutem Archeologii i Etnologii PAN, Uniwersytetem Wrocławskim, Uniwersytetem Warszawskim, Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu, Muzeum Narodowym w Szczecinie oraz Akademią Finansów i Biznesu Vistula.

Emisja lokalnej waluty była istotnym elementem wczesnego formowania się państw. Współczesne badania średniowiecznych monet pozwalają zrekonstruować nie tylko etapy powstawania poszczególnych państw europejskich. Analizy składu chemicznego i izotopowego dają informacje o obiegu kruszców, szlakach handlowych, czy ówczesnej polityce i interakcjach pomiędzy władcami.

W przypadku wczesnej dynastii Piastów, początki mennictwa przypisuje się panowaniu Bolesława Chrobrego i Mieszka II (przełom X i XI wieku). Pierwsze monety nie były jednak wybijane na dużą skalę i miały charakter bardziej reprezentacyjny. Dopiero pod koniec XI wieku emisję zwiększono i ustandaryzowano, co miało zastąpić dominujące w obiegu obce monety, zwłaszcza tzw. denary krzyżowe. Starania te trwały jeszcze w XII wieku, wraz z reformą wprowadzającą obowiązkową wymianę waluty.

Wzmożona produkcja monet rodzi pytanie dotyczące pochodzenia kruszcu będącego ich źródłem. Przyjmowane dotychczas poglądy uznawały za źródło przede wszystkim srebro pochodzące z arabskich dirhamów oraz denarów z Europy Zachodniej. Nowe badania biorą jednak także pod uwagę lokalne złoża z Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, uważane do tej pory głównie za źródło ołowiu.

Najnowsza praca, opublikowana w Journal of Archaeological Science: Reports prezentuje analizy 24 średniowiecznych monet, w tym 15 z czasów Piastów (od Bolesława Chrobrego do Bolesława Kędzierzawego), jak również denary czeskie i węgierskie z podobnego okresu. Badacze wykonali analizy składu chemicznego oraz pomiary izotopowe, mające na celu zidentyfikowanie obszarów, z których pochodził użyty do ich wybicia kruszec. Były to pierwsze tak precyzyjne pomiary monet z obszarów wczesnej Polski, skupione przede wszystkim na wykryciu udziału lokalnych złóż.

W badaniach zastosowano metody fizyczne i chemiczne, które pozwoliły scharakteryzować skład monet oraz zbadać pochodzenie wykorzystanego do ich produkcji srebra. Skład pierwiastkowy wszystkich 24 monet określono za pomocą mikrofluorescencji rentgenowskiej (micro-XRF). Metoda ta wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie do identyfikacji pierwiastków w badanym materiale i umożliwia analizę bez pobierania próbek. Pomiary pozwoliły scharakteryzować stopy pod względem zawartości głównych i pomniejszych składników, takich jak srebro, miedź, ołów i cynk. Uzyskane wyniki miały charakter półilościowy i służyły przede wszystkim do oceny składu technologicznego monet.

W przypadku wybranych 11 monet skład pierwiastków śladowych zbadano dodatkowo metodą spektrometrii mas z plazmą sprzężoną indukcyjnie (ICP-MS). Metoda ta pozwala oznaczać stężenia pierwiastków z dużą czułością, uzupełniając informacje uzyskane za pomocą micro-XRF. Kluczowe znaczenie dla badania pochodzenia srebra miała analiza stosunków izotopów ołowiu (LIA) z wykorzystaniem spektrometrii mas z plazmą sprzężoną indukcyjnie i wielokolektorowym analizatorem (MC-ICP-MS). Ponieważ różne złoża mogą charakteryzować się odmiennymi proporcjami izotopów ołowiu, uzyskane wyniki można porównywać z danymi referencyjnymi dla regionów rudnych. Zestawienie informacji izotopowych ze składem pierwiastkowym pozwoliło oddzielić cechy związane z technologią wytwarzania stopu i mieszaniem kruszcu od sygnałów istotnych dla badania jego pochodzenia. Dzięki temu możliwe było wskazanie zgodności części monet z sygnaturą izotopową rud ołowiowo-srebrnych z Wyżyny Śląsko-Krakowskiej.

Większość badanych monet charakteryzowała się wysoką zawartością srebra (90-97 %), z mniejszymi domieszkami miedzi oraz śladowymi ilościami cynku, ołowiu i innych pierwiastków. Ciekawych informacji o procesach technologicznych średniowiecznego mennictwa dostarcza zależność między zawartością ołowiu i bizmutu. Niska zawartość bizmutu (poniżej 200 ppm) może wskazywać na użycie srebra wysokiej czystości bez domieszek z przetopu innych materiałów. Większa zawartość bizmutu może oznaczać wielokrotne przetapianie, a wysoka koncentracja ołowiu połączona ze średnią ilością bizmutu może być konsekwencją modyfikacji stopów bądź użycia srebra pochodzącego ze złóż bogatych w ołów.

Charakterystyka składu izotopowego pokazała, że wczesne monety Piastów, szczególnie pierwsze monety wybijane przez Bolesława Chrobrego wykonywano ze srebra pochodzącego z lokalnych złóż Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Z kolei późniejsze denary krzyżowe były wybijane ze stopu łączącego różne rodzaje kruszcu. W przypadku monet czeskich i węgierskich widoczne jest dużo szersze pochodzenie srebra i mieszanie materiału z wielu źródeł, w tym z Wyżyny Śląsko-Krakowskiej.

Badania dostarczają pierwszego dowodu na wykorzystanie do produkcji monet w czasach wczesnej dynastii Piastów lokalnego kruszcu ze złóż, które do tej pory uznawano przede wszystkim za źródła ołowiu. Obecny w późniejszych denarach skład izotopowy charakterystyczny dla tego regionu pokazuje również, że był on ciągle eksploatowany. Z czasem jednak w skład monet wchodziło również srebro importowane i przetapiane. Analizy monet czeskich i węgierskich wskazują także, że srebro z Wyżyny Śląskiej wchodziło do obiegu Europy Środkowej i nie było ograniczone do obszaru wczesnej Polski. Rzuca to nowe światło na obecne w tamtych czasach konflikty terytorialne, które mogły mieć dodatkowe podłoże surowcowe.

Badania pokazują, jak połączenie metod fizyki analitycznej, chemii i archeologii pozwala wydobywać nowe informacje z zabytków, które od stuleci są źródłem wiedzy o historii gospodarczej i politycznej Europy.

Wyniki badań są dostępne w artykule: Ewelina Miśta-Jakubowska, Marzena Matla, Dariusz Rozmus, Adam Kędzierski, Bartłomiej Sz. Szmoniewski, Renata Czech-Błońska, Władysław Duczko, Aleksandra Pankiewicz, Aneta Gójska, Jakub Karasiński, Klaudia Tetfejer, Wojciech Chudziak, Anna B. Kowalska, Jacek Bojarski, Silvery dawn: the first use of local silver in early Piast coinage (11th–12th century Poland), Journal of Archaeological Science: Reports, Volume 76, Part A, 2026, 106113, ISSN 2352-409X, https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2026.106113.